Eksozom Nedir?
Eksozomlar, hücrelerin dış ortama salgıladığı, lipit zarla çevrili nano boyutlu keseciklerdir. İçlerinde proteinler, lipitler ve çeşitli RNA molekülleri taşıyarak hücreler arası iletişimde rol oynarlar. Bilimsel literatürde daha geniş bir grup olan hücre dışı veziküllerin (extracellular vesicles, EV) bir alt tipi olarak sınıflandırılırlar.
Kısa cevap
Eksozomlar, hücrelerin birbirine “mesaj” taşımak için kullandığı yaklaşık 40–160 nanometre büyüklüğündeki veziküllerdir. Kök hücre etkilerinin bir kısmını aracılık ettikleri düşünüldüğü için hücresiz rejeneratif tedavi adayı olarak yoğun biçimde araştırılmaktadırlar. Ancak klinik kullanım için standartlaşma süreci sürmektedir ve ABD’de hastalık tedavisi için onaylı bir eksozom ürünü bulunmamaktadır.
Eksozomlar nasıl oluşur?
Eksozomlar, hücre zarından doğrudan tomurcuklanan diğer veziküllerden farklı olarak endozomal yolakta oluşur [1]:
- Hücre zarının içe doğru katlanmasıyla erken endozomlar oluşur.
- Endozom zarının bir kez daha içe tomurcuklanmasıyla, içinde çok sayıda küçük kesecik bulunan çok veziküllü cisimcikler (multivesicular bodies) meydana gelir.
- Bu yapılar hücre zarıyla kaynaştığında içlerindeki küçük kesecikler dış ortama salınır; salınan bu veziküllere eksozom denir.
Eksozomlar kan, idrar, tükürük, anne sütü ve beyin-omurilik sıvısı gibi pek çok vücut sıvısında bulunur [1].
Eksozomlar ne taşır?
Eksozomların içeriği, salgılandıkları hücrenin tipine ve o andaki durumuna göre değişir. Genel olarak şunları içerirler:
- Proteinler: Tetraspaninler (CD9, CD63, CD81) ve ALIX, TSG101 gibi biyogenezle ilişkili proteinler; bunlar sıklıkla belirteç olarak kullanılır.
- Nükleik asitler: mikroRNA’lar, mesajcı RNA’lar ve diğer kodlamayan RNA’lar.
- Lipitler: Kolesterol, sfingomiyelin ve seramid bakımından zengin zar yapısı.
Bu yük, hedef hücreye aktarıldığında onun gen ifadesini ve davranışını değiştirebilir. Eksozomların bağışıklık yanıtından kanserin yayılmasına kadar birçok fizyolojik ve patolojik süreçte rol oynadığı gösterilmiştir [1].
Rejeneratif tıpta neden ilgi görüyor?
Mezenkimal kök hücrelerle yapılan çalışmalarda, uygulanan hücrelerin yalnızca küçük bir bölümünün dokuda kalıcı olarak yerleştiği; buna karşın onarıcı ve bağışıklık düzenleyici etkilerin önemli bir kısmının hücrelerin salgıladığı moleküller ve veziküller aracılığıyla ortaya çıktığı görülmüştür [4]. Bu gözlem şu soruyu doğurmuştur: Hücrenin kendisi yerine salgıladığı veziküller kullanılabilir mi?
Hücresiz yaklaşımın kuramsal avantajları şunlardır:
- Canlı hücre uygulamasına göre kontrolsüz çoğalma ve istenmeyen doku oluşumu riskinin daha düşük olması,
- Saklama, dondurma ve taşımanın daha kolay olması,
- Doz ve içeriğin, ilke olarak, daha iyi standartlaştırılabilmesi.
Bu avantajların klinikte gerçek bir faydaya dönüşüp dönüşmediği ise ancak iyi tasarlanmış kontrollü çalışmalarla gösterilebilir.
Araştırma alanları
- Doku onarımı: Kıkırdak, kemik, deri ve yara iyileşmesi üzerine preklinik ve erken klinik çalışmalar.
- Bağışıklık düzenleme: İnflamatuvar ve otoimmün hastalıklarda bağışıklık yanıtını düzenleme potansiyeli.
- İlaç taşıma: Eksozomların doğal taşıyıcı özelliğinden yararlanarak ilaç veya RNA molekülleri yüklenmesi.
- Tanı (sıvı biyopsi): Kandaki eksozomların içeriğinden kanser ve diğer hastalıklar için biyobelirteç geliştirilmesi [1].
- Dermatoloji ve medikal estetik: Cilt yenilenmesi ve saç dökülmesi gibi alanlarda kullanımı artmaktadır; ancak bu alanda yüksek kaliteli kontrollü klinik çalışma sayısı henüz sınırlıdır.
Standartlaşma ve terminoloji
Eksozom araştırmalarının en büyük sorunlarından biri, farklı laboratuvarların farklı yöntemlerle elde ettiği vezikül preparatlarını karşılaştırmanın zorluğudur. Uluslararası Hücre Dışı Veziküller Derneği (ISEV), bu nedenle MISEV adı verilen asgari bilgi kılavuzlarını yayımlamaktadır [2] [3]. Kılavuzların temel önerileri:
- Veziküllerin hücre içi kökeni kanıtlanmadıkça “eksozom” yerine genel olarak “hücre dışı vezikül” teriminin kullanılması,
- Ayırma ve saflaştırma yönteminin ayrıntılı raporlanması,
- Vezikül varlığının birden fazla yöntemle (parçacık boyutu, protein belirteçleri, görüntüleme) doğrulanması,
- Fonksiyonel etkilerin, vezikül dışı kirleticilerden kaynaklanmadığının gösterilmesi.
ISEV ayrıca klinik çalışmalara geçişte üretim, kalite kontrol ve güvenlilik açısından dikkat edilmesi gerekenleri ayrı bir pozisyon belgesinde ele almıştır [5].
Güvenlik ve düzenleyici durum
ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 2019’da yayımladığı kamu güvenliği bildiriminde hastalık tedavisi için onaylanmış bir eksozom ürünü bulunmadığını, insanlarda hastalık tedavisi amacıyla kullanılan eksozomların ilaç ve biyolojik ürün olarak düzenlendiğini ve onaysız ürünlerle ilişkili ciddi yan etki bildirimleri alındığını açıklamıştır [6].
Bu nedenle eksozom içeren bir ürün veya uygulama değerlendirilirken ürünün kaynağı (hangi hücreden, hangi koşullarda üretildiği), saflığı, sterilitesi, içerik analizi ve hangi düzenleyici çerçevede sunulduğu mutlaka sorgulanmalıdır.
RETEN’de eksozom eğitimleri
- Eksozom ve Kök Hücre Tedavileri – Prof. Dr. Tunç Akkoç
- Osteoartrit Tedavisinde Eksozomlar – Dr. Öğr. Üyesi İlker Solmaz
- Eksozom ve Ozon Tedavisiyle Doku Onarımı – Prof. Dr. Aygen Türkmen
- Genital Estetik ve Eksozom Uygulamaları – Op. Dr. Derda Kaya
Bilim Kurulumuzdaki ilgili uzmanlar: Prof. Dr. Tunç Akkoç, Dr. Öğr. Üyesi İlker Solmaz.
Sık sorulan sorular
Eksozom ile kök hücre arasındaki fark nedir?
Kök hücre canlı bir hücredir; eksozom ise hücrelerin salgıladığı, kendi başına çoğalamayan nano boyutlu bir veziküldür. Eksozomlar, kök hücrelerin etkilerinin bir kısmına aracılık ettiği düşünülen “mesaj paketleri” olarak tanımlanabilir.
Eksozom tedavisi onaylı mı?
ABD’de FDA, hastalık tedavisi için onaylanmış bir eksozom ürünü bulunmadığını açıkça bildirmiştir. Eksozomlarla yapılan tedaviler dünya genelinde büyük ölçüde klinik araştırma aşamasındadır. Ülkelerin düzenlemeleri farklı olabileceğinden, ürünün bulunduğu ülkedeki yasal statüsü ayrıca kontrol edilmelidir.
Eksozomlar kaç nanometre büyüklüğündedir?
Eksozomların büyüklüğü genellikle yaklaşık 40–160 nanometre (ortalama 100 nm civarı) olarak bildirilir. Karşılaştırma için, bir kırmızı kan hücresinin çapı yaklaşık 7–8 mikrometredir (7.000–8.000 nm); yani eksozomlar ondan onlarca kat daha küçüktür.
Kozmetik ürünlerdeki eksozomlar ile tıbbi eksozom uygulamaları aynı mı?
Hayır. Cilde sürülen kozmetik ürünler ile enjeksiyon gibi yollarla uygulanan ürünler farklı düzenleyici çerçevelere tabidir. Ayrıca “eksozom” olarak etiketlenen ürünlerin içeriği, kaynağı ve saflığı üreticiden üreticiye büyük farklılık gösterebilir.
Bitkisel eksozom nedir?
Bitkilerden elde edilen hücre dışı veziküllere verilen addır. Biyolojik özellikleri ve olası kullanım alanları araştırılmaktadır; insan hücrelerinden elde edilen veziküllerle aynı etkileri gösterdiği varsayılmamalıdır.
Önemli not: Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tıbbi tanı, tedavi önerisi veya hekim muayenesinin yerini tutmaz. RETEN tedavi uygulamaz; eğitimlerimiz hekimler ve sağlık profesyonelleri içindir.
Kaynaklar
- Kalluri R, LeBleu VS. The biology, function, and biomedical applications of exosomes. Science. 2020;367(6478):eaau6977. doi:10.1126/science.aau6977
- Théry C, Witwer KW, Aikawa E, et al. Minimal information for studies of extracellular vesicles 2018 (MISEV2018). J Extracell Vesicles. 2018;7(1):1535750. doi:10.1080/20013078.2018.1535750
- Welsh JA, Goberdhan DCI, O’Driscoll L, et al. Minimal information for studies of extracellular vesicles (MISEV2023): from basic to advanced approaches. J Extracell Vesicles. 2024;13(2):e12404. doi:10.1002/jev2.12404
- Pittenger MF, Discher DE, Péault BM, et al. Mesenchymal stem cell perspective: cell biology to clinical progress. NPJ Regen Med. 2019;4:22. doi:10.1038/s41536-019-0083-6
- Lener T, Gimona M, Aigner L, et al. Applying extracellular vesicles based therapeutics in clinical trials – an ISEV position paper. J Extracell Vesicles. 2015;4:30087. doi:10.3402/jev.v4.30087
- U.S. Food and Drug Administration. Public safety notification on exosome products. fda.gov