Bekir METİN
Tek Sağlık Web Sitesi Genel Yayın Yönetmeni ve Köşe Yazarı
New York’ta 08-28 Eylül 2026 tarihleri arasında Birleşmiş Milletler (BM) Genel Merkezi’nde gerçekleştirilen 81. BM Genel Kurul (UNGA 81) Üst Düzey Haftası, insanlık tarihinin sosyo-ekolojik ve biyolojik açıdan en kritik yol ayrımlarından birine sahne olmuştur.
22 Eylül 2026 tarihinde kaleme aldığım “81. BM Genel Kurul Toplantısı ve TEK SAĞLIK: 2026’da Küresel Sağlık Güvenliğinin Yeni Çok Taraflı Gündemi” başlıklı ön değerlendirme makalemizde belirttiğimiz riskler ve fırsat pencereleri, zirve boyunca kabul edilen kararlar ve deklarasyonlarla somut bir hukuki-politik zemine oturmuştur.
Bu makalede; 81. BM Genel Kurulu süresince kabul edilen kararları, Dörtlü Taraf (Quadripartite: WHO, WOAH, FAO, UNEP) iş birliği çerçevesindeki dinamikleri, iklim krizinin epidemiyolojik etkilerini ve karar vericiler için kritik politika önerilerini analitik bir yaklaşımla ele alıyoruz.
1. Dörtlü Taraf (Quadripartite) Yapının Yeni Dönem Gücü ve Hukuki Temeller
81. BM Genel Kurulu görüşmelerinde “Tek Sağlık” (One Health), münferit bir tıp veya veterinerlik kavramı olmaktan çıkarak küresel yönetişimin ana ekseni olarak tescillenmiştir. Zirve kapsamında kabul edilen A/RES/81/L.4 sayılı BM Genel Kurul Kararı ([1]), Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH), BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ve BM Çevre Programı (UNEP) tarafından yürütülen Dörtlü Taraf Tek Sağlık Ortak Eylem Planı (2022–2026) çerçevesinin devamlılığını sağlayan 2026–2030 Genişletilmiş Stratejik Çerçevesi’ ni resmen desteklemiştir.
Özellikle Dünya Sağlık Asamblesi ve Uluslararası Sağlık Tüzüğü (IHR 2005) revizyonları ile uyumlu şekilde yürütülen BM Pandemi Antlaşması (Pandemic Agreement) süreçlerinin pratik sahada uygulanabilirliği, Tek Sağlık yaklaşımının kararlılıkla entegre edilmesine bağlanmıştır ([2]).
2. İklim Değişikliği, Biyoçeşitlilik Kaybı ve Zoonotik Risklerin Kesişimi
BM Genel Kurulu’nun iklim ve sağlık özel oturumlarında sunulan bilimsel raporlar, küresel ısınmanın 1.5°C eşiğini zorlamasıyla birlikte zoonotik hastalık patlamaları (spillover events) arasındaki doğrudan korelasyonu ortaya koymuştur.
Genel Kurul’da öne çıkan üç temel biyolojik güvenlik aksı şunlardır:
- Antimikrobiyal Direnç (AMR): 2024 Yüksek Düzeyli AMR Toplantısı kararlarının 2026 izleme safhasında, tarım, hayvancılık ve insan sağlığında antibiyotik kullanımının %30 azaltılması hedefi yenilenmiştir ([3]).
- Vektörle Bulaşan Hastalıkların Coğrafi Yayılımı: İklim krizine bağlı olarak ılıman iklim kuşaklarına yayılan Dengue, Batı Nil Virüsü ve Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi gibi hastalıkların “Tek Sağlık Erken Uyarı Sistemleri” üzerinden anlık takibi kararlaştırılmıştır.
- Ekosistem Bozulması ve Biyoçeşitlilik: Ormansızlaşma ve yaban hayatı ticaretiyle mücadele, pandemi önleme stratejilerinin en ucuz ve en etkili araçları olarak tescil edilmiştir.
3. Karar Vericiler ve Sektör Temsilcileri İçin Stratejik Yol Haritası
81. BM Genel Kurul kararları ışığında, ulusal hükümetlerin, akademik çevrelerin ve özel sektörün Tek Sağlık konseptini acilen içselleştirmesi gerekmektedir. Türkiye başta olmak üzere gelişmekte olan ve gelişmiş ülkeler için önerilerimiz şunlardır:
- Uluslararası Fonların Aktarımı: BM Pandemic Fund (Pandemi Fonu) kaynaklarına erişim için ulusal ölçekte entegre (İnsan-Hayvan-Çevre) sürveyans projelerinin hazırlanması.
- Mevzuat ve Departmanlar Arası Entegrasyon: Sağlık, Tarım ve Orman, Çevre ve Şehircilik Bakanlıkları arasında Bütüncül Tek Sağlık Konseyleri’ nin kanuni statüye kavuşturulması.
- Bütçe Tahsisleri: Erken uyarı, laboratuvar altyapısı ve saha veteriner/hekim iş birliğine ayrılan bütçelerin GSYH içindeki payının artırılması.
Sonuç
81. BM Genel Kurulu, “Tek Sağlık” yaklaşımının teorik tartışmaları geride bıraktığını ve küresel güvenlik mimarisinin ayrılmaz bir parçası haline geldiğini kanıtlamıştır. Geleceğin pandemilerini, gıda krizlerini ve ekolojik çöküşlerini engellemenin tek yolu; insan, hayvan ve çevre sağlığını tek bir terazi gramajında değerlendirebilen vizyoner liderlikten geçmektedir. Tek Sağlık Web Sitesi olarak, bu küresel dönüşümün takipçisi ve rehberi olmaya devam edeceğiz.
KAYNAKÇA VE DİPNOTLAR
- United Nations General Assembly (UNGA): Resolution A/RES/81/L.4: Strengthening Global Health Architecture and Integrated One Health Frameworks, Accepted at the 81st Session, New York, 24 September 2026.
- World Health Organization (WHO): Intergovernmental Negotiating Body (INB) Report on the Pandemic Agreement Implementation & One Health Interconnectivity, Document A81/INF./5, Geneva/New York, September 2026.
- Quadripartite (FAO, UNEP, WHO, WOAH): One Health Joint Plan of Action: 2026 Implementation Update and AMR Progress Report, UN Headquarters, New York, 18 September 2026.
- Metin, Bekir: “81. BM Genel Kurul Toplantısı ve TEK SAĞLIK: 2026’da Küresel Sağlık Güvenliğinin Yeni Çok Taraflı Gündemi”, Tek Sağlık Web Sitesi (www.teksaglik.org), 22 Eylül 2026.
Bekir METİN, DSÖ Türkiye Eski Temsilcisi, Ankara, 9 Ekim 2026
RETEN için hazırlanan Makale
Daha Detaylı Bilgi İçin: 81. BM Genel Kurulu’ndan “Tek Sağlık” İçin Yeni Eşik
